LOKMAN’IN (A.S.) VASİYETLERİ VE HİKMETLİ SÖZLERİ
Lokman Hekim’in oğluna ve insanlara yönelik hikmetli öğütleri; aile terbiyesinden dostluğa, ilimden ahlâka, dünya hayatından ahirete kadar pek çok konuda insanlığa yol gösteren değerli nasihatlerdir.
Kitaplarda dağınık hâlde bulunan Lokman’ın vasiyetlerinden bir kısmını burada bir araya getiriyoruz. Şeyh Muhammed et-Tâhir İbn Âşûr, et-Tahrîr ve’t-Tenvîr adlı tefsirinde Lokman’ın oğluna yaptığı vasiyetlerle ilgili ayetleri açıkladıktan sonra bu öğütleri de derlemiştir.
1. Dünya, Ahiret ve Takva
Dünya bir denizdir.
“Yavrucuğum! Dünya derin bir denizdir; içinde pek çok insan boğulmuştur. Gemin takva, yükün iman, yelkenin Allah Teâlâ’ya tevekkül olsun. Belki kurtulursun; ama ben seni kurtulacak görmüyorum.”
“Yavrucuğum! Aziz ve Celil olan Allah’tan öyle bir umutla um ki bu umut seni O’na isyan etmeye cesaretlendirmesin. Yüce Allah’tan da öyle bir korkuyla kork ki bu korku seni O’nun rahmetinden ümit kesmeye düşürmesin.”
“İnsanlara vaat edilen şey onlara uzun geldi; oysa onlar hızla ahirete gidiyorlar. Sen ise var olduğun günden beri dünyaya sırtını döndün ve ahirete yöneldin. Gittiğin yurt, terk edip çıktığın yurttan sana daha yakındır.”
“Kim dünyayı ahirete tercih ederse dünya elinden kaçar, ahireti de kazanamaz.”
“Kim dünyada zelil olursa bu, onun için şerefli olmaktan daha hayırlıdır.”
“Sağlık gibi bir zenginlik, gönül rahatlığı gibi bir nimet yoktur.”
2. Ahlâk, Doğruluk ve İnsan İlişkileri
“Kendi nefsinden bir öğütçüsü olan kimseyi Allah korur. Kim kendi aleyhine de olsa insanlara karşı insaflı davranırsa Allah onun izzetini artırır. Allah’a itaat yolunda zelil olmak, isyanla izzet kazanmaya çalışmaktan daha hayırlıdır.”
“Kim yalan söylerse itibarını kaybeder; kimin ahlâkı kötü olursa kaygısı artar. Kayaları yerlerinden taşımak, anlamayan birine bir şeyi anlatmaktan daha kolaydır.”
“Yavrucuğum! Taşı, demiri ve her ağır şeyi taşıdım; ama kötü komşudan daha ağır bir yük taşımadım. Acı şeyleri tattım; fakat yoksulluktan daha acı bir şey tatmadım.”
“Elçi olarak cahil birini gönderme. Hikmet sahibi birini bulamazsan kendin kendinin elçisi ol.”
“Tatlı olma, yoksa yutulursun; acı da olma, yoksa tükürülürsün.”
“Sözün güzel, yüzün güler olsun. Böylece insanlar seni, kendilerine bağışta bulunanlardan daha çok sever.”
“Yavrucuğum! Arkadaşının yanında kendini, sana ihtiyacı olmayan ve senin ondan vazgeçemeyeceğin bir kimsenin yerinde tut.”
“İnsanların övgüsünü aramayan, yergisini de kazanmayan kimse gibi ol. Böyle birinin nefsi kendinden dolayı zahmet çeker, insanlar ise ondan rahat eder.”
“Lokman’a, ‘İnsanların en kötüsü kimdir?’ diye soruldu. Şöyle cevap verdi: ‘İnsanların kendisini kötü ya da kötülük yapan biri olarak görmesine aldırmayan kimse.’”
“Beni kalın dudaklı görüyorsan bil ki o iki dudağın arasından ince, nazik bir söz çıkar. Beni siyah görüyorsan da kalbim beyazdır.”
3. Dil, Kalp ve Sükût
“Yavrucuğum! Ağzından çıkacak sözden kendini koru; çünkü sen sustukça selâmettesin. Sana ancak yararlı olan söz yaraşır.”
Lokman’a bir koyun kesmesi ve ondan en güzel iki lokmayı getirmesi emredildi. Lokman, dil ile kalbi getirdi. Daha sonra bir koyun daha kesmesi ve en kötü iki lokmayı atması istendi. Lokman bu kez de dil ile kalbi çıkardı.
Sebebi sorulduğunda şöyle dedi:
“Bu ikisi iyi olduklarında koyundaki en güzel şeydir; kötü olduklarında ise en kötü şeydir.”
Bir gün Lokman, Dâvûd Aleyhisselâm’ın yanına girdi. Dâvûd (a.s.) zırh örüyordu. Lokman ne yaptığını sormak istedi; fakat hikmet ona yetişti ve sustu. Dâvûd (a.s.) zırhı tamamlayıp giyince Lokman, “Sen ne güzel bir savaş giysisisin!” dedi.
Ardından şu sözü söyledi:
“Sükût hikmettir; fakat onu yapan azdır.”
4. İlim, Hikmet ve İstişare
“Yemeğini yalnızca takva sahipleri yesin; işlerinde âlimlere danış.”
“Bildiklerinle henüz amel etmemişken bilmediklerini öğrenmeye çalışmanda hayır yoktur. Bu, odun toplayıp bir deste yüklenen; taşımaya çalışırken gücü yetmeyince üzerine bir deste daha ekleyen adamın durumuna benzer.”
“Yavrucuğum! Âlimlerle birlikte otur, dizlerinle onlara iyice sokul. Çünkü Allah, ölü toprağı gökten inen sağanakla dirilttiği gibi kalpleri de ilmin nuruyla diriltir.”
“Yavrucuğum! Fâcirlerle oturup kalkma, onlarla yürüme. Onlara gökten bir azap inmesinden sakın; yoksa o azap seni de onlarla birlikte yakalar.”
“Âlimlerle otur, onlarla yürü. Belki onlara bir rahmet iner de sana da onlarla birlikte ulaşır.”
Lokman’a, “Gördüğümüz bu mertebeye seni ne ulaştırdı?” diye soruldu. Şöyle cevap verdi:
“Sözde doğruluk, emaneti yerine getirmek ve beni ilgilendirmeyeni bırakmak.”
5. Borç, Kanaat ve Aile Hayatı
“Yavrucuğum! Borçtan sakın. Çünkü borç, gündüzün zilleti, gecenin kaygısıdır.”
“Babanın çocuğunu dövmesi, ekin için gübre gibidir.”
“Dünyada kazanacağın ilk şey, salih bir dostun ardından saliha bir kadın olsun.”
“Yavrucuğum! Mide dolunca fikir uyur, hikmet susar, uzuvlar ibadetten geri kalır.”
Lokman’ın saliha kadın hakkındaki öğüdü şöyledir:
“Saliha kadın, baştaki yağ gibidir; damarları yumuşatır, saçı güzelleştirir. Kralın başındaki taç gibidir. Değerini herkesin bilmediği inci ve cevher gibidir.”
Kötü kadın hakkındaki benzetmesi ise şöyledir:
“Kötü kadın sel gibidir; sonuna varana kadar durmaz. Konuştuğunda duyurur, yürüdüğünde hızlanır, oturduğunda yükselir. Her dert iyileşir; yalnız kötü kadının derdi iyileşmez. O, zalim olduğu hâlde ağlar, haksız olduğu hâlde hüküm verir, cahil olduğu hâlde konuşur. Sokmasıyla tam bir engerektir.”
6. Dostluk ve Yolculuk Adabı
Lokman’ın oğluna yolculuk ve arkadaşlık konusunda verdiği öğütler de oldukça kapsamlıdır:
“Yavrucuğum! Bir adamla kardeş olmak istersen önce onu kızdır. Kızdığı sırada sana karşı insaflı davranırsa onunla kardeş ol; yoksa ondan uzak dur.”
“Yavrucuğum! Yolculuğa kılıcınla, mestinle, sarığınla, çadırınla, su kırbanla, iplerinle ve mıhrazınla (deri ve kalın kumaşı delmeye yarayan sivri alet) çık. Yanına, senin ve yanındakilerin yararlanacağı ilaçlardan da al. Aziz ve Celil olan Allah’a isyan dışında arkadaşlarınla uyum içinde ol.”
Bir toplulukla yolculuğa çıktığında hem kendi işlerin hem de onların işleri hakkında onlara danış. Yüzlerine çok gül, azığını onlarla paylaş ve cömert davran. Seni davet ederlerse kabul et; senden yardım isterlerse yardım et.
Çok sus, çok namaz kıl. Bineğin, suyun veya azığın konusunda eli açık ol. Seni hak konusunda şahitliğe çağırırlarsa onlar lehine şahitlik et.
Sana danıştıklarında, onlar için görüşünü elinden geldiğince en iyi şekilde ortaya koy. Ancak doğruluğunu iyice araştırıp değerlendirmeden karar verme. Danışılan bir konuda kalkarken, otururken, uyurken, yemek yerken ve namaz kılarken bile fikrini ve hikmetini o mesele üzerinde işlet. Çünkü kim kendisine danışıldığında samimi öğüt vermezse Allah onun görüşünü elinden alır.
Arkadaşların yürüyorsa sen de onlarla yürü; çalışıyorlarsa sen de onlarla çalış. Yaşça senden büyük olanı dinle. Sana bir şey emrederler veya senden bir şey isterlerse “Evet” de, “Hayır” deme. Çünkü “Hayır”, acizlik ve alçaklık olarak görülmüştür.
Yolda şaşırırsanız konaklayın. Gideceğiniz yön konusunda şüpheye düşerseniz durup birbirinize danışın. Tek başına bir kişi görürseniz ona yolunuzu sormayın ve ondan yol göstermesini istemeyin. Çünkü çölde tek başına bulunan biri şüphe uyandırır. Belki o, hırsızların gözcüsüdür ya da sizi şaşırtan şeytanın ta kendisidir.
İki kişiden de sakının; ancak sizin görmediğiniz bir şeyi görmüşlerse durum başkadır. Çünkü akıllı kimse bir şeyi kendi gözüyle görünce gerçeği bilir. Orada bulunan, bulunmayanın görmediğini görür.
7. Namaz, Dua ve Yolculukta İbadet
“Yavrucuğum! Namaz vakti geldiğinde onu hiçbir şey için geciktirme. Namazını kıl ve rahatla; çünkü o bir borçtur. Cemaatle kıl, mızrağın alt ucundaki demir başlığın sığabileceği kadar dar ve elverişsiz bir yerde olsan bile.”
Konaklamak istediğinizde yeryüzünün rengi en güzel, toprağı en yumuşak ve otu en çok olan yerini seç.
Bir yere indiğinde oturmadan önce iki rekât namaz kıl. İhtiyacını gidermek istediğinde yeryüzünün en uzak yerine git.
Yola çıkarken iki rekât namaz kıl. Ardından konakladığın yere veda et ve oranın sakinlerine selam ver. Çünkü her yerin meleklerden oluşan sakinleri vardır.
Gücün yeterse yiyeceğe başlamadan önce ondan sadaka ver.
Bineğin üzerindeyken Allah’ın kitabını okumayı, çalışırken tesbih etmeyi, boş kaldığında dua etmeyi bırakma. Gecenin başından sonuna kadar yolculuk etmekten ve yolculuk sırasında sesini yükseltmekten sakın.
---
Kaynak ve tercüme: Mehmet Sami Yıldız. Lokman’ın vasiyetlerine ilişkin derleme; İbn Âşûr’un et-Tahrîr ve’t-Tenvîr adlı tefsirindeki açıklamalardan hareketle hazırlanmıştır.
Yayınlandı
15 Kas 2026
Tartışmaya Katıl (0)
Tartışmaya katılmak için giriş yapmanız gerekiyor.
Giriş YapHenüz yorum yapılmamış. İlk yorumu siz yazın!