BAHTİYAR KÖPEKLER, MAHZUN İNSANLAR VE GÜVENLİ SOKAKLAR
Sabahattin Ali'nin ironisinden bugünün köpek meselesine, sınıfsal eşitsizlikten insan haklarına...
Sabahattin Ali, Bahtiyar Köpek hikâyesinde bir köpeğin gördüğü ihtimamı anlatırken aslında insanın ihmal edilmişliğini, sınıfsal ayrıcalıkları ve toplumsal duyarsızlığı eleştirir. Aradan yıllar geçti. Bugün de köpeklerin beslenmesi, bakımı ve korunması için büyük bir ekonomik sektör oluşmuş durumda. Ancak tartışmamız gereken mesele, hayvanların yaşama hakkı ile insanların güvenli, sağlıklı ve huzurlu bir çevrede yaşama hakkını karşı karşıya getirmek değil; ikisini de gözeten adil ve sürdürülebilir bir düzen kurabilmektir.
Bir köpeğin saadeti, bir toplumun aynası
Bu sabah Sabahattin Ali'nin Sırça Köşk kitabında yer alan Bahtiyar Köpek hikâyesini okudum.
Hikâyenin başında yazar, kendisine yöneltilen bir eleştiriyi aktarır. Hep yoksullardan, açlardan, çaresizlerden, hakkını alamayanlardan söz etmektedir. Dostları artık güzel şeyler yazmasını, biraz da mutlu insanlardan bahsetmesini isterler.
Sabahattin Ali de bu defa karar verir: Acıdan, ıstıraptan ve nefretten değil; rahatlıktan, tokluktan ve sevgiden söz edecektir.
Ardından okuru, bakımlı evlerin, geniş caddelerin, şık giyimli annelerin ve iyi beslenen çocukların bulunduğu bir semte götürür. Fakat bu refah tablosunun içinde tuhaf bir can sıkıntısı vardır. İnsanlar rahattır ama mutlu görünmezler. Hayatlarında eksik olan bir şey vardır; fakat bunun farkında bile değillerdir.
Derken hikâyenin başkahramanı çıkar karşımıza: Bahtiyar bir köpek!
Kendisine özel kıyafet dikilmiş, özel yiyecekler hazırlanmış, sağlık sorunları yakından takip edilmiş, hatta eş seçimi bile özenle yapılmıştır. Köpeğin rahatlığı için bir insanın gösterdiği ihtimam, neredeyse bir insanın başka bir insana gösterdiği ilginin çok ötesindedir.
Sabahattin Ali'nin ironisi tam da burada başlar.
Sabahattin Ali'nin sınıfsal eleştirisi
Hikâyeyi yalnızca hayvan sevgisi üzerinden okumak, yazarın asıl anlatmak istediğini eksik bırakmak olur.
Burada anlatılan, bir köpeğin iyi bakılması değildir. Anlatılan, toplumdaki sınıfsal uçurumun bir köpek üzerinden görünür hâle getirilmesidir.
Köşkün sahibi, köpeğinin beslenmesine, sağlığına, giyimine ve üremesine kadar her ayrıntıyla ilgilenmektedir. Fakat aynı toplumsal düzenin dışında kalan yoksul insanların hayatı, hikâyenin başında sıralanan açlık, işsizlik, adaletsizlik ve çaresizlikle doludur.
Üstelik köpeğe gösterilen bu özen, doğrudan köşk sahibinin emeğiyle de gerçekleşmez. Onun adına alışveriş yapan, köpeği gezdiren, hastaneye götüren ve ihtiyaçlarını takip eden bir uşak vardır.
Burada ikinci bir sınıfsal ilişki ortaya çıkar: Bir insan, başka bir insanın köpeğinin konforunu sağlamakla görevlidir.
Köpek, sınıfsal ayrıcalığın sembolüne dönüşür. Hayvanın gördüğü ihtimam, sahibinin ekonomik gücünün ve toplumsal konumunun bir göstergesidir.
Sabahattin Ali'nin asıl itirazı hayvana gösterilen şefkate değil, bu şefkatin insanlara karşı gösterilen kayıtsızlıkla yan yana durmasına yöneliktir.
Hikâyenin sonundaki cümle de bu ironiyi tamamlar:
"Hele cümle âlem bu köpeğin onda biri kadar rahata kavuşsun, bakın ben bir daha acı şeylerden söz açar mıyım!"
Bu cümle, bir hayvanın mutluluğuna duyulan sevinçten çok, toplumun adalet ve refah ölçüsünü sorgulayan bir toplumsal eleştiridir.
Bugünün bahtiyar köpekleri ve görünmeyen insanlar
Aradan geçen onca yıla rağmen hikâyenin düşündürdükleri güncelliğini koruyor.
Bugün de sahipli köpekler için özel beslenme ürünleri, veterinerlik hizmetleri, kıyafetler, bakım merkezleri ve çeşitli konfor hizmetleri sunuluyor. Bunların bir kısmı, hayvanına sorumlulukla yaklaşan insanların doğal tercihleri.
Bunda başlı başına bir sorun yok.
Ancak işin bir de ekonomik ve toplumsal boyutu var.
Köpek yemi ve mama sektörü, veterinerlik hizmetleri, bakım ürünleri ve hayvanlara yönelik diğer ticari faaliyetler büyük bir ekonomik alan oluşturuyor. Hayvan sevgisi etrafında gelişen bu pazarın ekonomik çıkar ilişkilerinden bağımsız olduğunu düşünmek gerçekçi değil.
Kamuoyunda zaman zaman "mama lobisi" olarak adlandırılan yapıya ilişkin iddialar da bu çerçevede tartışılıyor. Elbette her üreticiyi, satıcıyı veya hayvanseveri böyle bir yapının parçası gibi göstermek doğru değildir. Somut kanıt olmadan kimseye suç isnat edilemez.
Fakat şu soruyu sormak meşru değil midir?
Hayvan refahı üzerinden oluşan ekonomik ilişkiler, başıboş köpek sorununun çözümünü geciktiren bir çıkar düzenine dönüşüyor mu?
Bugün borsa/fon krizi yaşanıyor ve insanların kısa bir sürede milyarlarca lirayı nasıl kazanabildiğini öğrenebiliyoruz. Öteki taraftan milyonlarca emekli insan asgari ücretin altında kalan düşük maaşlarla geçinemediğini söyleyince çaresizce üzülüyoruz, bu durumları anlatan insanları haberlerde dinlerken içimiz burkuluyor.
Köpek yemi için harcanan milyarlarca liranın, kamusal kaynakların, bağışların ve gönüllü katkıların nasıl kullanıldığı şeffaf biçimde incelenmelidir. Harcamaların nereye gittiği, hangi hizmetin üretildiği ve hayvanların yaşam koşullarının gerçekten iyileşip iyileşmediği sorgulanmalıdır.
Çünkü hayvan sevgisi, hesap verebilirliğin alternatifi değildir.
Hayvan refahı ile insan hakları karşı karşıya getirilemez
Bugün başıboş köpek meselesinde en fazla gözden kaçırılan husus, insan haklarının da bu tartışmanın merkezinde bulunmasıdır.
Bir çocuğun okula giderken korkmaması, yaşlı bir insanın parka çıkabilmesi, kadınların akşam saatlerinde sokakta güvenle yürüyebilmesi, bisiklet kullananların ve motosiklet sürücülerinin saldırı ya da kaza endişesi yaşamaması temel bir kamusal güvenlik meselesidir.
Köpek saldırıları, kovalamacalar, trafik kazaları ve insanlarda oluşan sürekli tedirginlik, görmezden gelinebilecek olaylar değildir.
İnsanların beden ve ruh bütünlüğünün korunması, güvenli bir çevrede yaşaması ve kamusal alanlardan eşit biçimde yararlanabilmesi devletin sorumluluğudur.
Diğer taraftan hayvanların da açlığa, susuzluğa, kötü muameleye ve ihmal edilmeye terk edilmemesi gerekir. Hayvan refahı, keyfî davranışlara bırakılamayacak bir sorumluluktur.
Ancak bu iki alanı birbirinin karşısına koymanın yanlış olacağı kanaatindeyim.
Bir çocuğun güvenliğini savunmak hayvan düşmanlığı değildir. Bir köpeğin kötü muamele görmesine karşı çıkmak da insan güvenliğini önemsizleştirmek anlamına gelmez.
İnsan hakları yaklaşımı, haklar arasında tercih yapmayı değil, devletin bütün bu hakları koruyacak tedbirleri almasını gerektirir.
Başıboşluk, hayvan refahı da değildir
Burada önemli bir ayrım yapmak gerekiyor: Sahipli köpek ile başıboş köpek aynı hukuki ve toplumsal durumda değildir.
Sahipli köpeğin bakım, beslenme, sağlık, kayıt ve kontrol sorumluluğu sahibine aittir. Hayvanını sokağa terk eden, kontrolsüz biçimde dolaştıran veya başkalarının güvenliğini tehlikeye atan kişi de sorumluluktan kaçamaz.
Başıboş köpekler bakımından ise mesele, bireysel hayvan sevgisinin ötesinde bir kamu yönetimi sorunudur.
Kontrolsüz popülasyon, düzensiz besleme, yetersiz kısırlaştırma, kayıt ve denetim eksiklikleri hem insan güvenliğini hem de hayvanların sağlığını olumsuz etkileyebilir.
Bir köpeğin sokakta yiyecek bulabilmesi, onun sağlıklı, güvenli ve refah içinde yaşadığı anlamına gelmez. Trafik, hastalık, açlık, kavga, kötü muamele ve çevresel riskler de o hayvanın hayatının bir parçasıdır.
Dolayısıyla başıboşluğu hayvan özgürlüğü olarak sunmak, hayvan refahını da eksik anlamaktır.
Başıboşluk bir özgürlük politikası değil, çözülmesi gereken bir yönetim ve sorumluluk sorunudur.
Kanun var, sorumluluk var; peki uygulama?
30 Temmuz 2024 tarihli 7527 sayılı Kanun ile 5199 sayılı Hayvanları Koruma Kanunu'nda önemli değişiklikler yapıldı.
Yeni düzenlemeyle sahipsiz köpeklerin belediyelerce bakımevlerine alınması, rehabilite edilmesi ve sahiplendirilinceye kadar bu merkezlerde barındırılması esası getirildi. Belediyelere bakımevi kurma, mevcut tesisleri iyileştirme ve bu hizmetler için bütçelerinden kaynak ayırma yükümlülüğü verildi.
Bu yükümlülükler kâğıt üzerinde kalmamalıdır.
Belediyelerin ayırdığı kaynaklar, yapılan ihaleler, satın alınan yemler, veterinerlik hizmetleri, bakımevlerinin fiziki koşulları ve hayvanların kayıtları denetlenmelidir. Aynı şekilde başıboş köpeklerin toplanması ve bakımevlerinde uygun koşullarda barındırılması da hukuka uygun yürütülmelidir.
Hayvanlara eziyet edilmesini önlemek ne kadar önemliyse, insanların güvenliğini sağlamak da o kadar önemlidir.
Kanunun uygulanmasını isteyen vatandaşları hayvan düşmanı ilan etmek de uygulamayı eleştiren herkesi hayvan düşmanı saymak da demokratik tartışmaya zarar verir.
Asıl mesele, kamu idaresinin görevini yerine getirip getirmediğidir.
Güvenli sokaklar, adil toplum
Sabahattin Ali'nin hikâyesine bugün yeniden baktığımızda, köpeğin refahı üzerinden yapılan sınıfsal eleştirinin hâlâ önemli bir soru sorduğunu görüyoruz:
Bir toplumda kimin hayatı, kimin güvenliği ve kimin konforu öncelikli kabul ediliyor?
Bugün bir tarafta hayvanların beslenmesi ve bakımı için gönüllü olarak çaba gösteren insanlar, diğer tarafta çocuklarının güvenliğinden endişe eden aileler var. Bu iki kesimi birbirine düşman etmek yerine, ortak bir kamusal çözüm etrafında buluşturmak gerekir.
Hayvan refahı adına başıboşluğu savunmak da insan güvenliği adına hayvanlara kötü muameleyi meşrulaştırmak da doğru değildir.
Kamu kaynaklarının etkin kullanılması, ticari çıkarların denetlenmesi, belediyelerin sorumluluklarını yerine getirmesi, hayvanların uygun koşullarda korunması ve insanların sokaklarda güvenle yaşaması aynı politikanın parçaları olmalıdır.
Sabahattin Ali'nin bahtiyar köpeği hikayesi, sadece bugün bize bir köpeğin ne kadar iyi yaşadığını anlatmıyor toplumun adalet duygusunu, refah anlayışını ve önceliklerini de sorgulatıyor.
Benim itirazım bir köpeğin iyi beslenmesine, temiz bir yerde yaşamasına, sağlık hizmeti almasına değil.
İtirazım; çocukların, yaşlıların, engellilerin ve sokakta yaşamak zorunda olan insanların güvenliğinin ikinci plana itilmesine.
Bir köpeğin özel yemeği, özel kıyafeti, özel doktoru olabilir. Bunlara karşı çıkmak için hiçbir sebep yok. Fakat bir çocuğun okula giderken korktuğu, yaşlı bir insanın parka çıkamadığı, vatandaşın kamusal alanı kullanırken tedirgin olduğu bir düzene de razı olamayız.
Bir toplumun medeniyet ölçüsü, yalnızca hayvanlarına nasıl davrandığıyla değil, insanlarına nasıl bir hayat sunduğuyla da anlaşılır.
Bahtiyar köpekler olsun elbette. Ama bu memlekette bahtiyar çocuklar, huzurlu aileler, güvenli sokaklar ve hakkını aradığında karşılık bulabilen insanlar da olsun.
Sabahattin Ali'nin hikâyesindeki dileği biraz değiştirerek söyleyelim:
Hele cümle âlem güvenli, huzurlu ve insanca yaşayabileceği bir hayata kavuşsun; hayvanlar da hak ettikleri bakımı ve korumayı görsün.
İşte o zaman gerçekten adil bir toplumdan söz edebiliriz.
Mehmet Altuntaş
Tartışmaya Katıl (0)
Tartışmaya katılmak için giriş yapmanız gerekiyor.
Giriş YapHenüz yorum yapılmamış. İlk yorumu siz yazın!